+ Qəşəng bir mobil proqram ideyam var qardaşım, konkret partladacaq. Sadəcə biraz pul lazımdır.
– Qardaş, pulu haradan tapacağıq?
+ İnvestor taparıq da. Bir dənə də proqramçı lazımdır, ona da faiz verərik.
– Bəs ideya nədir?
+ Onu deyə bilmərəm, oğurlayarlar.
– Bəs bunu kimsə istifadə edəcək?
+ Əlbəttə! Bizdə belə şey yoxdur.
Bu dialoqu bəlkə də özün yaşamısan — ya ideya sahibi kimi, ya da "faiz verərik" deyilən proqramçı kimi. Mən hər iki tərəfdə olmuşam və illər ərzində onlarla belə söhbət eşitmişəm. Gəlin dialoqdakı hər cümləni bir-bir açaq, çünki hər birində bir startapı batıran səhv gizlənir.
"Konkret partladacaq"
İdeyanın özünün dəyəri sıfıra yaxındır. İlk eşidəndə ağır gəlir, amma həqiqətdir. Eyni ideya eyni anda dünyada yüzlərlə insanın ağlına gəlir. Fərqi icra yaradır: kim daha tez qurur, daha yaxşı satır, istifadəçini daha yaxşı başa düşür.
"Partladacaq" demək üçün sübut lazımdır. Sübut isə istifadəçidir — dostlarının "əla ideyadır" deməsi yox, yad insanların buna vaxt və ya pul xərcləməsi.
"Onu deyə bilmərəm, oğurlayarlar"
Heç kim sənin ideyanı oğurlamaq üçün növbəyə durmayıb. Hər kəsin öz ideyası var, onları həyata keçirməyə isə vaxtı yoxdur.
Əksinə, ideyanı nə qədər çox adama danışsan, bir o qədər çox rəy alarsan. Potensial istifadəçilərlə, mentorlarla, sahənin insanları ilə danış. Tənqid ən ucuz bazar araşdırmasıdır.
"Bizdə belə şey yoxdur"
Bəlkə də ona görə yoxdur ki, ehtiyac yoxdur. Ya da ehtiyac var, amma insanlar problemi başqa yolla həll edir — WhatsApp qrupu, Excel cədvəli, bir telefon zəngi ilə.
Sənin rəqibin həmişə başqa tətbiq deyil. Çox vaxt rəqib insanların mövcud vərdişidir. Yeni tətbiqi yükləmək, qeydiyyatdan keçmək, istifadəni öyrənmək — bunların hamısı istifadəçi üçün xərcdir. Sənin həllin bu xərcə dəyməlidir.
"Sadəcə biraz pul lazımdır"
İlk addımda böyük pul lazım deyil. Lazım olan:
- problemi təsdiqləmək — 20–30 potensial istifadəçi ilə söhbət;
- sadə bir tanıtım səhifəsi və ya prototip;
- ilk istifadəçilərin real reaksiyası.
Bunların hamısını demək olar ki, pulsuz və ya çox kiçik büdcə ilə etmək olar. İnvestor da məhz bu sübutları görmək istəyir. Sübutu olmayan ideyaya pul qoyan investor yox, xeyriyyəçidir.
"Proqramçıya faiz verərik"
Bu, ən çox eşitdiyim və ən çox problem yaradan cümlədir. Proqramçı aylarla işləyir, ideya sahibi isə "biznes tərəfi"nin öz-özünə həll olunmasını gözləyir. Bir neçə aydan sonra məhsul hazır olur, amma satış, marketinq, istifadəçi yoxdur. Komanda dağılır, hər kəs bir-birini günahlandırır.
Proqramçıya pay təklif edirsənsə, sən də ən azı onun qədər iş görməlisən: istifadəçilərlə danışmaq, satış, marketinq, maliyyə. Startap tərəfdaşlığı birinin kod yazdığı, digərinin gözlədiyi münasibət deyil.
Pay bölgüsünü əvvəlcədən yazılı razılaşdırın: kim nə edir, kim nə qədər pay alır, kimsə yarıda çıxsa nə olur. Dostluğu qorumağın ən yaxşı yolu budur.
Bəs düzgün yol necədir?
- Problemdən başla, həlldən yox. "Tətbiq qurmaq istəyirəm" yox, "insanlar bu problemi yaşayır" de.
- Problemi təsdiqlə. Ən azı 20 nəfərlə danış: bu problemi həqiqətən yaşayırlarmı, indi necə həll edirlər, həll üçün pul ödəyərlərmi?
- Ən kiçik versiyanı qur (MVP). Bəzən bu, tətbiq yox, bir Google Form, Telegram bot və ya sadə veb səhifədir. Platforma seçimində "Veb sayt yoxsa mobil tətbiq?" və "PWA" yazılarım kömək edəcək.
- İlk 10 istifadəçini əl ilə tap. Reklamsız. Onlarla şəxsən danış, nəyi bəyənmədiklərini öyrən.
- Ölç və düzəlt. Nə işləyir, nə işləmir — hisslərə yox, rəqəmlərə bax.
- Yalnız bundan sonra investisiya axtar. Artıq sübutun, istifadəçin və planın var.
Uğursuzluq da nəticədir
Startapların böyük əksəriyyəti uğursuz olur və bu, normaldır. Amma uğursuzluqla heç başlamamaq arasında böyük fərq var. Düzgün qurulmuş, tez yoxlanılmış və vaxtında dayandırılmış startap sənə ən dəyərli təcrübəni verir — növbəti ideyan artıq daha güclü olacaq.
Növbəti dəfə kimsə sənə "konkret partladacaq, sadəcə biraz pul lazımdır" desə, bu yazını ona göndər. Ya da ideyanı birlikdə mentorluq sessiyasında yoxlayaq.
